مرگ معاويه معاويه بيش از هفتاد سال در دنيا زيست و حدود 42 سال فرمان راند . حكومت وى از هنگامى آغاز گشت كه در سال هجدهم هجرى از سوى عمر به جاى برادرش يزيد بن ابىسفيان ، كه در طاعون معروف به « عمواس » مرد ، به عنوان والى دمشق تعيين گشت ؛ و سرانجام در سال شصت هجرى مرد . از اين مدت هفده سال را در كل دوران خلافت ابوبكر و عمر والى ، حدود پنج سال را در دوران اميرالمؤمنين عليه السلام نافرمان و ياغى بود و پس از آن مدت نوزده سال و چند ماه بر همه سرزمين‌هاى اسلامى پادشاهى كرد . او مىگفت : « من نخستين پادشاهم » « 1 » و مىگفت : « به پادشاهى آن‌جا [ شام ] خشنودم » . « 2 » اگر از اهميّت و بزرگى نقش اصلىاى ، كه رهبرى حزب سلطه در ايجاد انحراف ايفا كرد ، چشم بپوشيم ، معاوية بن ابىسفيان را مهم‌ترين و مؤثرترين شخصيت در تاريخ اسلام و حيات مسلمانان خواهيم يافت . در آنچه از اين كتاب گذشت ، دلايل چندى براى اثبات اين حقيقت ارائه گشت . معاويه نخستين كس از طاغوتيانى نبود كه بر زندگى و سرنوشت امّت‌ها حكم مىرانند و دوستى دنيا دلشان را پر كرده است و به گونه‌اى سيرىناپذير در همهء لذت‌هاى

--> ( 1 ) - البدايه والنهايه ، ج 8 ، ص 144 . ( 2 ) - محاسن الوسائل فى معرفة الاوائل . . . ؟